Szlak kajakowy Michała Kajki

Okartowo

[36,9 km]

53°48'15,56" N; 21°51'51,30" E

„Niech zalśnią Mazury
Jak księżyc zza chmury.”

Na przesmyku jeziora Tuchlin i Śniardwy, gdzie jest duży most drogowy i zaraz obok most kolejowy mieści się większa wieś, Okartowo. Za mostem od strony Śniardw znajduje się ogólnodostępna plaża z rozległym widokiem.

OKARTOWO (Eckersberg) znajduje się nad wąskim przesmykiem między jeziorami Śniardwy i Tyrkło. To ważne z punktu widzenia handlowego położenie zadecydowało o powstaniu w tym miejscu wczesnej osady pogańskich Prusów, a następnie na jej miejscu w XIII w. Krzyżacy wznieśli zamek służący do obrony przesmyku między jeziorami na wschodniej rubieży rozwijającego się Państwa Krzyżackiego. Była to budowla z drewna i ziemi, umocniona kamieniem polnym, z której nic nie pozostało, gdyż była wielokrotnie niszczona w XIV w. przez Litwinów prowadzących podjazdową wojnę z Krzyżakami. Ciekawostką może być fakt, że tu przechwycono i przetrzymywano w 1361 roku wielkiego wodza Litewskiego Kiejstusa-Patryka. W miejscu, gdzie stał zamek w XV w. zbudowano kościół pod wezwaniem św. Bartłomieja, który gruntownie przebudowany istnieje do dnia dzisiejszego. W 1799 r. na starych fundamentach został pobudowany nowy kościół z kamienia polnego. Z poprzedniego pozostał barokowy ołtarz połączony z kazalnicą z XVII wieku. Po niemal doszczętnym zniszczeniu kościoła w czasie I wojny światowej nadano mu obecny wygląd, o czym świadczy data 1923 r. nad głównym wejściem do kościoła, a ponadto napis na kamieniu w murze otaczającym cmentarz kościelny (w języku niemieckim) ,,Z okazji odbudowy po zniszczeniach wojennych mur ten wznosili wspólnymi siłami mieszkańcy Okartowa w 1920 r.”. Kościół jest niewątpliwie najciekawszym obiektem w Okartowie. Jest to świątynia murowana z cegły na rzucie prostokąta bez wydzielonego prezbiterium. Interesująca jest architektura wieży oszalowanej deskami, zwieńczonej małą wieżyczką, nad którą znajduje się ozdobny krzyż z motywem gwiazdy betlejemskiej. Całe wnętrze posiada bogatą i ciekawą polichromię roślinno-geometryczną i symboliczną, wkomponowaną w prostokątnych płytkach malarskich. Prawie do końca lat siedemdziesiątych istniała tu parafia ewangelicko-augsburska. Obecnie kościół pw. Niepokalanego Serca NMP należy do parafii katolickiej. Od mniej więcej XV w., gdy przestał istnieć zamek, Okartowo (wtedy Eckersburg) stało się osadą rybaków i pszczelarzy, przeżywając najazd Tatarów oraz epidemie w XVII w. Potem stało się ono ważnym miejscem na wodnych szlakach handlowych. Wieś nabrała jeszcze większego znaczenia po zbudowaniu dwukierunkowej linii kolejowej w latach 1905-1911. Z tego okresu pochodzi większość najstarszych domów mieszkalnych, krytych ceramiczną dachówką. Po wojnie handel tu podupadł, a ważnym źródłem utrzymania mieszkańców stał się marniejący obecnie tartak „Okar”.

JEZIORO ŚNIARDWY zwane niegdyś Szniardewno (Spirding See) jest największym zbiornikiem tego typu w Polsce o powierzchni 11487,5 ha (wraz z zatokami: Seksty, Kaczerajno i Warnołty). Szerokość jeziora wynosi 17 km, a długość 12 km. Jest ono stosunkowo płytkie, średnia głębokość wynosi 6,5 m, a maksymalna 23,4 m. Jezioro powstało z wytopienia martwego lodu, który miał ogromną masę. Ucisk lodu był tak duży, że teren obniżył się tworząc depresję, na tyle znaczącą, że wszystkie cieki wodne do dziś uchodzą koncentrycznie do Śniardw bądź do jezior z nim połączonych. Nawet najdalej wysunięte na południe jezioro Nidzkie, odprowadza wody nie bezpośrednio do Pisy, lecz przez jezioro Bełdany do Śniardw. Dno wyciśniętego jeziora Śniardwy jest chaotyczne, a materiał w dnie tworzy swoisty przekładaniec z materiałem mineralnym różnych faz geologicznych. Z tego powodu dno jest usiane licznymi głazami i kamieniami widocznymi choćby na szlaku w rejonie półwyspu Szeroki Ostrów. Przy plaży w Kwiku znajduje się głaz o długości około 2 m. Prawie połowa brzegów jeziora Śniardwy jest niska i podmokła. Wzdłuż prawie całej linii brzegowej rozciąga się pas trzciny, miejscami dochodzący do 200 m szerokości. W zabagnionych zatokach można dostrzec duże bogactwo roślinności bagiennej i wodnej, np.: osokę aloesowatą, grążele, grzybienie i różne gatunki rdestnic. Szczególnie interesujące w tym względzie są ujścia rzek np. Blankowej Strugi w jeziorze Kaczerajno. Rozległy akwen Śniardw ma ogromne znaczenie jako ostoja i lęgowisko licznych gatunków ptactwa. Jezioro Śniardwy leży w granicach Mazurskiego Parku Krajobrazowego. W typologii rybackiej jezioro należy do typu leszczowego.

Fot. 56. Poziom wody w jeziorze Śniardwy (pra-Śniardwy) 6-8 tys. lat temu był około 4 m wyższy, a jezioro Roś, Seksty, Białoławki, Kociołek, Warnołty, Tuchlińskie stanowiły jeden akwen. Tłumaczy to występowanie współczesnych zabagnień i podmokłych łąk. Z kolei między X a XII w.  w czasach panowania Krzyżaków Śniardwy osiągnęły minimalny poziom wody, około 1 m niższy od obecnego. 1. Współczesny zasięg wód, zasięg maksymalny jeziora Śniardwy, 3. fazy II i III stadium zlodowacenia bałtyckiego (Szostak 1967)

Fot. 57 (z lewej). Jezioro Śniardwy zimą. Fot. 58 (z prawej). Widok z góry na szeroką strefę roślinności brzegowej.

KORMORANY, ROLNICTWO, ŻEGLARZE A CZYSTOŚĆ JEZIORA ŚNIARDWY
Skażenie biogenami jezior mazurskich, w tym w szczególności Śniardw jest szczegółowo monitorowane od połowy XX w., od kiedy fala zanieczyszczeń komunalnych i z pól uprawnych dotarła tu niesiona poprzez wody Jeziora Mikołajskiego z Niegocina i jeziora Bełdany. Wody miejscami stały się hypereutroficzne. Poziom zanieczyszczeń w Śniardwach osiągnął w latach 90-tych XX w. najwyższe, 7 razy większe stężenia fosforu całkowitego niż w latach 50-tych. Obecnie notuje się duże wahania związków z udziałem tego pierwiastka, ale generalnie jest on na stałym poziomie od kiedy prowadzi się pomiary. Zgromadzone do dziś w warstwie przydennej znaczne ilości biogenów będące efektem silnej eutrofizacji lat 80-90-tych stanowią jednak wciąż zagrożenie dla jakości wód Śniardw. Korzystne ukształtowanie dna jeziora z kamieniami ułatwiającymi ruch wody i jej utlenianie, prądy 30-60 m/h ułatwiające rozcieńczanie, nieduża głębokość i zwarta strefa szuwarów pozwalają na szybkie samooczyszczanie Śniardw. Na przełomie XX i XXI w. skanalizowano większość miast w rejonie jeziora, wybudowano oczyszczalnie i sytuacja zaczęła się szybko poprawiać. Obecnie największym źródłem zanieczyszczeń są kontrolowane oczyszczalnie, które w oczyszczonych ściekach dostarczają zgodnie z normami do wód minimalne wartości 4 kg fosforu/dobę od oczyszczalni przez niemal cały rok. Kolejną grupą źródeł zanieczyszczeń jest żeglarstwo. Szacuje się, że na południowych jeziorach mazurskich przebywa 1 tys. jachtów, co wiąże się z dostarczaniem około 8 kg fosforu/dobę w sezonie wakacyjnym. Poważnym źródłem zanieczyszczeń jest systematycznie powiększająca się kolonia kormorana czarnego. Ptaki te przenoszą z odległych miejsc żerowania resztki jedzenia i zostawiają duże ilości odchodów zawierające znaczne ilości azotu i fosforu. Pomiary zanieczyszczeń wykazują w pobliżu miejsc ich bytowania wody hypereutroficzne. Częściowo chroniony kormoran na obszarach chronionych jest problemem wszystkich parków krajobrazowych i narodowych na świecie i nie ma to dobrej recepty.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fot. 59 i 60. Kormorany nad Śniardwami.

Lokalizacja na mapie