Szlak kajakowy Michała Kajki

Olsy i łęgi nadrzeczne

[30,5 km]

53°48'43,2" N; 21°53'19,3" E

„Czego też on nie ma dla nas,
Ten ojczysty, mazurski las.”

W miejscu, gdzie rzeka kieruje się na zachód, od południa styka się z nią ściana lasu. Początkowo pojawiają się luźne zadrzewienia olszy czarnej, z bujnym podrostem czeremchy. Nieopodal znajdują się pozostałości urządzeń spiętrzających wodę z lat 70-tych ubiegłego wieku. Ich praca umożliwiała wówczas przeprawę rzeczną nawet większym żaglówkom. Wkrótce rzeka przecina już obszar całkowicie otoczony lasem łęgowym. Las ten ma charakter naturalny. W warstwie drzew dominuje olsza czarna, a towarzyszy jej jesion, sporadycznie spotyka się dąb i wiązy. W podszycie znaczne zwarcie osiągają krzewy: czeremcha zwyczajna i dereń świdwa. Obecne są też trzmielina zwyczajna, kruszyna pospolita, a także leszczyna pospolita. W runie masowo występują zioła dwuliścienne jak: niecierpek pospolity, czartawa pospolita, gwiazdnica gajowa i niekiedy pokrzywa zwyczajna. W miejscach nieco zabagnionych występują też rośliny charakterystyczne dla szuwarów i bagiennych lasów olszowych, zwanych olsami lub olesami, takie jak: kosaciec żółty, turzyca błotna, psianka słotkogórz, karbieniec pospolity czy trzcina pospolita. Szczególnie obficie występują one w dawnych zakolach rzeki. Starorzecza, które zachowały łączność z dzisiejszym nurtem rzeki chętnie zasiedlane są przez bobry. Jest to również ekosystem bogaty w różnorodne gatunki ptaków. Wśród drzew słychać śpiew gajówki, kapturki i wilgi, a z daleka dobiega krzyk żurawi. Z gęstwiny krzewów rozlega się ostry głos niepokoju kosa, odpędzającego sójkę od swojego gniazda. Oprócz wszędobylskich krzyżówek w nurcie rzeki może pojawić się rzadko spotykany gągoł.

Około 100 m za łęgiem, na lewym brzegu rzeki, znajduje się obniżenie terenu wypełnione torfem. Siedlisko to zajmuje prawidłowo wykształcony płat bór bagienny. Drzewostan zbiorowiska tworzy sosna zwyczajna, zaś w runie obecne są niskie krzewy i krzewinki. Silnie rozwiniętą warstwę mszystą zdominowały torfowce. Chcąc podziwiać zbiorowisko z bliska należy wyjść na ląd.

GĄGOŁ to gatunek ptaka z rzędu blaszkodziobych, zamieszkujący wody słodkie – rzeki i jeziora. Zbierając na dnie drobne bezkręgowce wodne, nurkuje do głębokości 4 metrów. Samiec w upierzeniu godowym posiada kontrastowe, czarno-białe upierzenie, z charakterystyczną białą plamą w okolicy dzioba. Skromniej ubarwiona samica ma brązową głowę i szyję. Gniazduje w dziuplach drzew, często wykorzystując stare miejsca po dzięciole czarnym. Wkrótce po wykluciu pisklęta skaczą kolejno z otworu dziupli i prowadzone są przez matkę do najbliższego zbiornika wodnego. W Polsce gągoł występuje przede wszystkim na Pomorzu i Mazurach.

Fot. 50 (z lewej). Naturalny łęg olszowo-jesionowy nad Orzyszą. Fot. 51 (z prawej). Ogryzione przez bobry pnie drzew.

OLSY I ŁĘGI
Na Mazurach łęgi olszowo-jesionowe i olsy porzeczkowe są najczęściej spotykanymi zbiorowiskami na wilgotnych i stosunkowo żyznych zarazem siedliskach. Ols wykształca się na podłożu o stagnującej wodzie i zaawansowanych procesach zabagnienia, towarzyszą temu rośliny szuwarów oraz szerokolistne wierzby. Łęg wykształca się z kolei na siedliskach, gdzie woda zasila je w składniki pokarmowe, czemu towarzyszą rośliny typowe dla lasów liściastych. W praktyce spotyka się najczęściej zdegenerowane postacie olsu i mogą one być mylone z łęgiem. Na bagnie Stary Tor różnice te można łatwo dostrzec, gdyż na niektórych odcinkach z jednej strony znajdują się dobrze wykształcone łęgi, z drugiej olsy. Są to zbiorowiska o charakterze naturalnym.

Ryc. 5 Struktura zbiorowisk olsu (Ribesonigri-Alnetum) i łęgu (Fraxino-Alnetum).

Lokalizacja na mapie