Szlak kajakowy Michała Kajki

Orzysz – most pieszo-jezdny w centrum

[25,4 km]

53°48'32,6" N; 21°56'47,6"E

„My chwalim swoje zagony,
Co żywią mazurskie plemię.”

Płynąc przez Orzysz mijamy kilka mostów o różnej konstrukcji. Wysokie i stromo wznoszące się brzegi cieku w centralnej części miasta, istotnie ograniczają widoczność. Widać stąd wyłącznie szpaler starych lip rosnących wzdłuż linii brzegowej cieku oraz górne elewacje budynków z początku XX wieku. Przy moście, przed budynkiem Ośrodka Zdrowia będącym dawnym Lazaretem z okresu I wojny światowej - do kanału wpływa właściwa rzeka - Orzysza. Dopływ jest niewielki, przez co nie nadaje się do spływów kajakowych. Ciekawostką jest, że przed wykonaniem prac melioracyjnych w latach 1861-1867, kiedy to poziom wody w jeziorze był wyższy o 2,3 m, rzeka w tym miejscu miała odwrotny bieg niż obecnie. Między dwoma stalowymi mostami, z których pierwszy stanowi część ruchliwej trasy 16, a drugi jest przeprawą kolejową, kończy się obszar zwartej zabudowy miasta Orzysz. Kilkaset metrów za mostem kolejowym trasa spływu wkracza w zabagniony obszar porośnięty roślinnością szuwarową, stanowiący przedłużenie niecki wytopiskowej pobliskiego jeziora Sajno. W przeszłości, ten trudno dostępny teren, odgrywał istotne znaczenie strategiczne, zabezpieczając mieszkańców miasta przed zagrożeniem ze strony zachodniej. W centrum tego obszaru znajduje się płytkie jezioro Sajno. Proces sukcesji roślinnej jest tu na tyle posunięty, że ulega ono szybkiemu wypłycaniu. O tempie tego procesu możemy wnioskować na podstawie analizy map topograficznych z kolejnych okresów, poczynając np. od początku XX wieku pokazujących zmiany zasięgu zbiornika. Dalszy odcinek cieku, aż do wsi Mikosze, jest prosty i dość monotonny, jednakże w tyle rozpościera się panorama miasta Orzysza, z charakterystyczną wieżą ciśnień w oddali.

ORZYSZ (niem. Arys, niegdyś też Arisz, Orsesche, Rosisch). Nazwa pochodzi od pruskiego wyrazu „Orys”, oznaczającego powietrze. Wieś założono na starym trakcie handlowym, który biegł pośród jezior, bagien i lasów. Przed założeniem wsi w tym miejscu prawdopodobnie istniała leśna karczma, wzmiankowana w rachunkach komturii w Rynie. 2 marca 1443 r. wielki mistrz krzyżacki Konrad von Erlichshausen wydał przywilej lokacyjny zasadźcy (sołtysowi) Wincentemu Polakowi na założenie nowej wsi na prawie chełmińskim na 44 włókach, z których 4 były sołeckimi. Ponadto Polak otrzymał 10 włók na prawie magdeburskim, z obowiązkiem jednej służby zbrojnej w Nowej Wsi (dzisiejsze Sumki, na północ od Orzysza). Przywilej lokacyjny nie przewidywał ziemi na wyposażenie kościoła. Początkowo wieś należała do komturstwa w Rynie i parafii w Okartowie. Już co najmniej w 1530 r. w Orzyszu istniała kaplica. Oddzielną parafię założono w 1544 r., a pierwszym jej proboszczem był ksiądz Maciej. Orzysz jako ludna i duża wieś otrzymał też przywilej stałych targów i dorocznych jarmarków. Nastąpił szybki rozwój rzemiosła. W latach 1709-1710 Orzysz nawiedziła epidemia dżumy. 1 marca 1725 r. król pruski Fryderyk Wilhelm I nadał Orzyszowi prawa miejskie i został zaliczony do miast trzeciej kategorii. Miasto otrzymało herb przedstawiający czarnego orła, trzymającego w szponach skrzyżowane berło, szpadę i róg obfitości. Pierwszym burmistrzem został Marcin Pohl. Znacznemu zniszczeniu miasto uległo podczas wojny siedmioletniej (1756-1763). Dalszy rozwój miasta związany był z ulokowaniem w nim od 1753 r. garnizonu wojskowego. W 1890 r. założono pod miastem poligon wojskowy na gruntach należących do wsi Wierzbiny i Szwejkowo oraz na terenie lasów Grądówka i Drygalskich, który został znacznie powiększony w latach 1933-1935 oraz tuż po II wojnie światowej. W dziewiętnastym wieku miasto było bardzo biedne. W 1807 r. w Orzyszu stacjonowały wojska rosyjskie i francuskie. W 1826 r. od pożaru w miejscowej gorzelni spaleniu uległo całe centrum Orzysza z kościołem, plebanią, spichlerzami i szkołą. W 1839 r. Orzysz był jeszcze typową ulicówką z kościołem w centralnej części. W 1866 r. miasto nawiedziła cholera, na którą zmarło 40 osób. Ożywienie gospodarcze nastąpiło dopiero po uruchomieniu połączeń drogowych, a na początku dwudziestego wieku połączeń kolejowych: w 1905 r. z Piszem, w 1908 r. z Giżyckiem, a trzy lata później z Ełkiem i Mrągowem. Rozbudowa poligonu wojskowego i istnienie w mieście dużego garnizonu przyczyniło się do rozkwitu handlu i powstania placówek usługowych pracujących na potrzeby wojska. Tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej miasto stało się znaczącym ośrodkiem turystycznym z trzema hotelami „Hotel Treiber” – Rynek 5, „Keiserhof” – Rynek 12 i „KönigslicherHof” – koło dworca kolejowego, gospodami, restauracjami i kawiarniami. W tym okresie duży wpływ na rozwój turystyki, oprócz niekwestionowanych walorów krajoznawczych i wypoczynkowych, miał rozwój infrastruktury turystycznej, w tym połączeń kolejowych. W odległości około 1 km na wschód od miasta nad jeziorem Orzysz w lesie sosnowym wzniesiono gościniec „Budda” (tzw. Kurhaus „Budda”), z dużą restauracją („WeissesHaus”), hotelem i kąpieliskiem. Latem przygrywała tu orkiestra wojskowa. Obiekt stanowił własność gminy. Najczęstszym celem wycieczek, odbywanych łodziami, była wyspa Różany Ostrów (Wyspa Róż) na jeziorze Orzysz, na której również znajdowała się restauracja. W pobliżu „kurhausu” znajdowała się willa bractwa strzeleckiego. Obecnie w tym miejscu znajduje się miejska plaża i wojskowy ośrodek wypoczynkowy. Podczas pierwszej wojny światowej miasto okupowali Rosjanie – od 7 września 1914 r. do 12 lutego 1915 r. Świadectwem zaciętych walk w okolicy Orzysza między wojskami niemieckimi i rosyjskimi są liczne groby i cmentarze wojenne. Po pierwszej wojnie światowej struktura funkcjonalna Orzysza niewiele się zmieniła. Oprócz dużego garnizonu i poligonu wojskowego miasto w dalszym ciągu było znaczącym ośrodkiem turystycznym. W okresie międzywojennym dworzec gościnny „Budda” był własnością Paula Boettchera. W miarę wzrostu liczby mieszkańców zaszła potrzeba poszerzenia granic administracyjnych miasta. W 1931 r. w granice Orzysza wcielono wsie Aleksandrowo i Bronakowo (łącznie 429 ha). W okresie międzywojennym centralną część miasta stanowiła zabudowa wzdłuż ulic Giżyckiej i Ełckiej oraz po obu stronach Orzyszy. Po zachodniej stronie ulicy Jańsborskiej (obecnie Wojska Polskiego) skoncentrowano zabudowę mieszkalną, natomiast po drugiej stronie rozbudowano koszary wojskowe. Jest to zatem rozwinięcie pierwotnej formy osiedla wiejskiego. W 1939 r. miasto liczyło 3543 mieszkańców. Po przymusowej ewakuacji ludności cywilnej i przejściu frontu w styczniu 1945 r. miasto było niemal bezludne. W drugiej połowie tegoż roku radziecka komendantura wojenna przekazała Orzysz administracji polskiej i wówczas stopień zniszczenia miasta oceniono na 30 %. Pod koniec 1945 r. Orzysz liczył około 300 mieszkańców. W następnych latach nastąpił szybki wzrost liczby ludności. W 1969 r. Orzysz osiągnął 5200 mieszkańców, po czym nastąpił spadek liczby ludności. W 1988 r. miasto liczyło 3748 mieszkańców, a obecnie około 5900 mieszkańców. Po 1945 r. podstawą rozwoju Orzysza były w dalszym ciągu usługi świadczone na potrzeby wojska, jednakże należy pamiętać, iż w nieodległej jeszcze przeszłości funkcjonowały tu nieduże zakłady produkcyjne, jak Spółdzielnia Odzieżowa „Miara” czy Spółdzielnia „Metalowiec”. Obecnie Orzysz jest siedzibą władz samorządowych miasta i gminy. Miastami partnerskimi Orzysza są Kropp (Niemcy), Wołodarsk Wołyński (Ukraina), Skuodas (Litwa) i Zgierz.

 

 

 

 

 

 

 

 

Fot. 42 (z lewej). Drewniany most w Orzyszu na kanale Orzysz – obecnie. Fot. 43 (z prawej). …i z początku XX w. - w jego okolicach na początku XX w. znajdowały się zabudowania, a brzegi były zarośnięte, stanowiły zaplecze domów, odsuniętych później w stronę centrum.

Fot. 44 (z lewej). Rzeka Orzysza tuż za miastem, początkowo jako uformowany prosty odcinek z dość stromymi brzegami. Fot. 45 (z prawej). …później wpływa w zabagnienia orzyskie w rozległe szuwary, znad których widoczne są stare zabudowania z czerwoną dachówką i wieża ciśnień.

Lokalizacja na mapie

Poprzedni punkt:

Kanał Orzysz

Następny punkt:

Wieś Mikosze