Szlak kajakowy Michała Kajki

Wieś Kamieńskie

[16,2 km]

53°49'41,8" N; 22°02'36,6" E

„Już wróciłeś, maju miły,
Ku nam z dalekiej przestrzen..”

Przy porośniętym drzewami ujściu Czarciej Strugi - do jeziora Orzysz - po prawej stronie szlaku widać kemping i Stanicę Wodną „Czapla” we wsi Kamieńskie. Kilkadziesiąt metrów dalej ukazuje się, w całej okazałości, rozległy widok na duże jezioro Orzysz. Ze względu na znaczną powierzchnię tafli wody, jezioro skupia gatunki ptaków o wyjątkowych umiejętnościach nurkowania. Przybywają tam kormorany, nurogęsi i czernice. Nad wodami jeziora pojawia się też (wbrew swojej nazwie) rybitwa rzeczna. Jednak za najdoskonalszego pływaka należy uznać perkoza dwuczubego. Trzy kilometry dalej na północno-wschodnim brzegu jeziora Orzysz znajduje się wieś Skomack Wielki, w której 27 września 1858 r. urodził się Michał Kajka. W 1864 r. rozpoczął naukę w tamtejszej szkole elementarnej (dwuklasowej). Jego nauczycielami byli Owczarczyk i Jasiński. Od 1868 r. naukę kontynuował w szkole jednoklasowej w Rostkach Skomackich, które minęliśmy 3 km wcześniej.

KAMIEŃSKIE (niem. Kaminsken, od 1938 Erlichshausen). Wieś założona została w 1524 r. nad jeziorem Orzysz na 5 włókach przez Jana i Stańkę Cwalinów. W maju 1938 r. Kamieńskie liczyły 55 mieszkańców. We wsi znajduje się stadnina koni i Stanica Wodna Czapla. Obecnie Kamieńskie liczą około 20 mieszkańców.

JEZIORO ORZYSZ (niem. Arys-See), swoją malowniczość zawdzięcza: urozmaiconej linii brzegowej o powierzchni 1070,7 ha, zróżnicowanej głębokości (średnia - 6,6 m, maksymalna – 36,0 m) oraz na ogół zalesionym i często podmokłym brzegom. Jezioro posiada 10 wysp o łącznej powierzchni 73,8 ha, m.in. wyspa Róż zwana też Różany Ostrów (50 ha), Wysoki Ostrów (12 ha), Lasek (7 ha), Czykietówka, Wyspa Miłości. Pozostałe wyspy są niewielkie. Do jeziora wpada Rzeźnicka Struga i Czartowska Struga, a wypływa Orzysza. Brzegi południowe są wysokie, a pozostałe płaskie i podmokłe. W latach 1861-1867 przeprowadzono w okolicy Orzysza na wielką skalę prace melioracyjne (m.in. wykopano kanał Orzysz), w wyniku których poziom jeziora obniżył się o 2,3 m, co pozwoliło wówczas pozyskać 9 km2 łąk i osuszyć 33 km2 bagien. Podczas tych prac osuszono też jeziora Czarne i Tulewo, w wyniku czego w rejonie przylądka Ostrów odkryto ślady osady nawodnej Galindów. Jezioro jest typu sielawowego i najczęściej występują w nim następujące gatunki ryb: sielawa, leszcz, okoń, sandacz i szczupak.

PERKOZ DWUCZUBY to ptak z rzędu perkozów, reprezentowany w Polsce przez 5 gatunków lęgowych. Perkoz dwuczuby należy do ichtiofagów, czyli do grupy gatunków odżywiających się rybami. W szacie godowej gatunek ten posiada na głowie brązową kryzę i dwa czarne czuby. Wspaniale wyglądają toki perkozów, kiedy to para ptaków ustawia się naprzeciw siebie i rytmicznie kręci głowami na boki. Często w czasie toków ptaki trzymają w dziobach kawałki roślin symbolizujące materiał na gniazdo. Swoje pływające gniazdo perkozy budują w rzadko rosnących roślinach wodnych. Ciekawostką jest, że podczas opuszczania gniazda, w celu zamaskowania białych jaj ptak zakrywa je mokrą wyściółką gniazda. W rezultacie pod koniec okresu wysiadywania jaj, zmieniają one kolor na oliwkowobrązowy.

Po ominięciu wąskiego przesmyku, między wyspą a brzegiem jeziora, płyniemy dalej na północ równolegle do brzegu Wyspy Róż. U jej południowego skraju natrafiamy na pas szuwaru, przegradzający nasz szlak od północy. Dopływając do trzcinowiska, w pobliżu skraju wyspy ukaże się nam prześwit tworzący szeroki na kilka metrów, tor wodny wśród trzcin. W miejscu tym opływamy południowo-wschodni kraniec wyspy. Opuszczając szuwar kierujemy się na zachód, prostopadle do ukazującego się nam, pokrytego lasem lądu. W rzeczywistości jest to wschodnia część silnie rozgałęzionej Wyspy Róż. Rozległe trzcinowiska od wschodu i południa oraz wyniesione obszary lądu z pozostałych stron tworzą tu zaciszną dużą zatokę. Utrzymując zachodni kierunek, naszej podróży, dopływamy w pobliże lądu. Kierujemy się w miejsce gdzie,   zwarty kompleks leśny zastępują pojedyncze okazy drzew, poprzedzone cienkim szuwarem trzcinowym. Tu właśnie, natrafiamy na wąski przesmyk między lądem a Wyspą Róż, z przerzuconym nad nim metalowym mostkiem. Jest to droga, którą przedostaniemy się na zachodnią część akwenu jeziora Orzysz.

 

O POŁOWACH RYB W DAWNYCH MAZURACH
Najstarsze doniesienia o połowach ryb sięgają odległych czasów, jednak za czasów Zakonu Krzyżackiego notuje się najwięcej wiarygodnych danych. Ryby odgrywały w owym czasie szczególną rolę z powodu wielu dni postnych. Ustalono wiele obostrzeń odnośnie połowów i powołano dużą liczbę nadzorców rybackich. Przywilej połowu był nadawany miastom lub gminom, a czasem i pojedynczej osadzie. Odławiano wówczas 0,46 ton ryb z 1 hektara, głównie były to sielawy (zwłaszcza sielawa mikołajska będąca lokalnym smakołykiem, w XX wieku sprzedawana w zachodniej Rzeszy), sumy („wieloryb mazurskich wód” do 3 m długości), leszcze, ukleje, szczupaki (notowane są w średniowieczu okazy do 2 m długości i ważące 22 kg), stynki („suszone na łąkach w ilościach nie do uwierzenia”, jednak wskutek chorób lub migracji już na przełomie wieków XIX i XX rzadko spotykane), sandacze, płocie, okonie, jazgarze, karasie, liny i kiełbie.

Przy połowach stosowano sieci duże „skrzydlaki” o skrzydłach do 200 m długości i 36 m wysokości, a także mniejsze workowate „saki” do 60 m długości.

Sieci rybackie – saki (węcierze) wg Kistera, A – kotwica, B, C - liny, D - rama, F, H - matnia, G – pływak

Szczególną rolę odgrywało mięso węgorza poławiane w rzekach za pomocą przechodni węgorzowych czy węgorni przy młynach oraz więcierzy. Istnieją przekazy o tym, że przed pierwszą połową XIX wieku łowiono 500-600 sztuk w ciągu jednej nocy, co później stanowiło już rzadkość.

Na zdjęciu obok: Węgornia wg Waltera (rodzaj przepławki, w której po zamknięciu kraty większe węgorze przedostają się przez rynnę do drewnianej skrzyni). (Sakowicz 1930).

 

Dorosły osobnik węgorza (Sakowicz 1930)

 

 

 

GRODZISKO OSTRÓW lub Zamkowa Góra (niem. Schlossberg Kaymenau). Na północnym brzegu jeziora Orzysz wznosi się regularne wzgórze o wymiarach podstawy 58 na 30 m. Jest to prawdopodobnie kem, którego wysokość wynosi 146,6 m n.p.m. Pierwszą wzmiankę o tym miejscu dał Guise i określił je jako "BurgamCzarnsee" (gród nad jeziorem Czarnym – obecnie jezioro Wylewy). Początkowo sądzono, że odkryto tu ślady osadnictwa Jaćwingów, co sugerowała nie wiadomo skąd przypisana grodzisku nazwa „Schlossberg Kaymenau”, sugerująca, że zamieszkiwało tu plemię jaćwieskie Kymenów. Kształt grodziska nadal wyraźnie widać wśród kilku innych pobliskich wzniesień położonych pośród pól i pastwisk. Zachowały się dwa wyraźne tarasy porośnięte trawami i ziołami. W przeszłości grodzisko, w okresie, gdy pełniło funkcje obronne, umocnione było palisadą i ze względu na strome zbocza mogło dać obrońcom przez jakiś czas możliwość odpierania ataków napastników. Wzgórze nie było zamieszkane na stałe, co najwyżej spełniało rolę strażnicy, w której stacjonowała drużyna zbrojna. Obiekt wykorzystywany był w okresie wczesnego średniowiecza. Z botanicznego punktu widzenia jest to bardzo ciekawa kombinacja roślin związanych z siedliskiem muraw kserotermicznych (ciemiężyk białokwiatowy, cieciorka pstra, szelężnik różowy, dzwonek jednostronny i goryczka krzyżowa). Ze szczytu grodziska roztacza się ładny widok na otaczające jezioro i jego zabagnienia niegdyś chroniące przed wrogiem. Obok grodziska znajduje się wzniesienie częściowo porośnięte sosnami, klonami i lipami, na którym znajduje się niewielki cmentarz.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fot. 22 (z lewej). Grodzisko Ostrów Fot. 23 (z prawej). Widok na jezioro Orzysz z grodziska

Lokalizacja na mapie

Poprzedni punkt:

Rostki Skomackie

Następny punkt:

Przesmyk na Wyspie Róż