Szlak Melchiora Wańkowicza

Pisz

[104,0 km]

53°37'28"N, 21°48'24"E

Pisz to najważniejsze miasto w regionie. Centrum miasta znajduje się mniej więcej na 104 km naszej dotychczas przebytej trasy. Można tu odpocząć od trudów wcześniejszego odcinka podróży, zatrzymując się na dłużej w hotelach, na kwaterach czy kempingach.

Idziemy z Tirliporkiem i popiół mamy w duszy. Ale że Sancho Pansa ma zasadę nie martwić się długo, więc przy najbliższym straganie poczyna litanię:

- Kup mi...

Stragan jest cały udekorowany od góry flagami hitlerowskimi ze swastyką. Pod tymi swastykami wisi potworek z papier maché; jest uczepiony na sprężynce i zabawnie na wietrze poskakuje, machając łapami, jakby chciał drapać się wzwyż.

- Masz, Tilusiu — mówię kupując potworę - będzie miała „Kuwaka" swego Baltazarka.

Baltazarka - małego pluszowego misia-maskotkę - miało nasze auto, które znowu z kolei nazywało się Kacperek. Baltazarka bardzośmy lubili i dzieci z jego miny zawsze „wiedziały", jaką trasę będziemy mieli w danym dniu.” (Wańkowicz, str. 114).

Miasto Pisz - dawne nazwy miasta: Jańsbork albo Jansbork, wywodzące się z języka niemieckiego: przetrwały w tej formie aż do 1946 roku. Późniejsza nazwa pruska - Pisis - utworzona została od wyrazu „pisa”, co oznaczało „bagno”. Pierwszy przywilej lokacyjny osady, która powstała wokół zamku, nadano w 1367 r., a prawa miejskie uzyskała w 1645 r. Pisz już w średniowieczu rozwijał się szybko, dzięki dogodnemu położeniu na szlaku między Warszawą i Gdańskiem. Po kataklizmach i wojnach, kolejny rozwój Pisza nastąpił w XIX w. Osiągnął wówczas liczbę około 3 tys. mieszkańców. Uruchomiono w tym czasie połączenie kolejowe z Olsztynem i Ełkiem, a w 1907 r. powstał nawet wodociąg i gazownia. Od zawsze w tym mieście istniały przedsiębiorstwa związane z przetwórstwem drewna, a po dziś dzień największym jest Fabryka „SKLEJKA-PISZ”. Miasto po II wojnie światowej odbudowano, a liczba mieszkańców z 6,4 tys. wzrosła do 19,7 tys. w 2013 r. Do najciekawszych miejsc do zobaczenia w Piszu należy rynek wraz z otaczającą zabudową. Centralne miejsce zajmuje tu fontanna wydobywająca się z nawierzchni deptaka. Na jego obrzeżu znajduje się najstarszy zabytek miasta, czyli pomnik „Pruska Baba”. Obelisk o wysokości 140 cm, wykuty został w głazie narzutowym. Posąg ma widoczny zarys twarzy i związany był prawdopodobnie z kultem z czasów staropruskich. Główną budowlą w obrębie rynku jest neogotycki ratusz, którego obecną postać nadano w 1901 roku. Mieści się w nim obecnie Muzeum Ziemi Piskiej. Przy rynku znajduje się również kościół św. Jana Chrzciciela z XVII wieku (wystrój późnorenesansowy) oraz Dom Królewski z XVIII w. przy ulicy Rybackiej 8.

Zainteresowanych militariami zaciekawi niewątpliwie propozycja Stowarzyszenia Historycznego Piska Pozycja Ryglowa, które zaprasza miłośników historii, do przejścia po niedawno opracowanej przez nich ścieżce historycznej o nazwie „Piska Pozycja Ryglowa”.

Piska Pozycja Ryglowa (niem. Johannisburg-Riegel, Stützpunkt Johannisburg) zaczęła powstawać w 1939 roku na przesmyku między jeziorami Brzozolasek i Roś. Jej dalsza rozbudowa trwała do końca 1944 roku.

Trasa ścieżki historycznej rozpoczyna się przy skrzyżowaniu ulic Olsztyńskiej i Nidzkiej, stoi tu pomarańczowy kierunkowskaz z Napisem „Bunkry”. Na przebiegu ścieżki możemy obejrzeć schron bierny Regelbau 502 dla dwóch drużyn piechoty, suchą fosę i podstawę wieży obserwacyjnej, schron bojowy CKM i działa ppanc., schron bierny dla jednej drużyny piechoty, schron dla drużyny i działa ppanc., schron bojowy CKM, schron bojowy z dwoma izbami dla CKM. Schron Regelbau 502 został odrestaurowany i oddany do zwiedzania. Można go zwiedzać: w sezonie letnim (1 VI – 30 IX) codziennie w godz. 10.00-18.00. Poza sezonem letnim po uprzednim zgłoszeniu telefonicznym. Zwiedzanie jest bezpłatne. Szczegóły dotyczące szlaku znajdują się na stronie http://sciezka.rygielpisz.eu.

Fot. 128 (z lewej). Rynek w Piszu z lat 20 XX w. z pomnikiem Bismarka przed ratuszem.
Fot. 129 (z prawej). Rynek w Piszu współcześnie, z fontanną kamienne ławki i obelisk „Pruska Baba”.

Fot. 130. Widok na most drogowy w Piszu przy ul. Wojska Polskiego. Po jego obu stronach znajduje się Park Solidarności; w głębi widać też hotel Nad Pisą.
Fot. 131. Most z lat 30-tych XX wieku. Z lewej widoczna Synagoga, z prawej budynek mieszkalny nad rzeką. Na pierwszym planie bulwar nad rzeką z miejscami do cumowania łodzi.

Fot. 132. Widok na most drogowy przy ul. Wojska Polskiego od strony południowej; z prawej Park Solidarności, a z lewej zabytkowa zabudowa przy ul. Wyzwolenia za placem Smętka.
Fot. 133. Pomnik Melchiora Wańkowicza w Parku Solidarności.

 

Zamek krzyżacki w Piszu znajdował się w północnej części rynku, na tyłach współczesnego ośrodka kultury. Budowla pochodziła z XIV wieku i posadowiona była na planie kwadratu w stylu barokowym. Do dziś po budynku zamkowym nie pozostało prawie nic, jedynie resztki jego murów, które można zobaczyć z bliska na terenie Ośrodka Profilaktyki i Terapii. W XVIII w. zamek przestał mieć znaczenie militarne i został sprzedany prywatnemu właścicielowi, a w XIX w. zburzony. Na jego obrysie postawiono domy mieszkalne. Przed II wojną światową powszechnie używano jeszcze nazwy Plac Zamkowy. W 2005 roku prowadzono tu badania archeologiczne, które pozwoliły określić dokładny obrys zamku. Zamek, który przez 500 lat miał zasadniczy wpływ na wygląd architektoniczny miasta, zniknął z powierzchni ziemi. Dziś niewielu mieszkańców Pisza potrafi wskazać miejsce, gdzie znajdowała się ta budowla (Ryc. 1).

Ryc. 1. Szkic panoramy miasta z 1698 roku, z prawej zamek i wieża kościoła św. Jana Chrzciciela oraz rozległa zabudowa mieszkalna.

Lokalizacja na mapie

Następny punkt:

Rzeka Pisa